را كه همان غيب است حقيقتا از خود نفى نموده و براى پروردگار سبحان اثبات مىكنند ، و اين جوابشان يك نوع خضوعى است در برابر عظمت و كبريايى پروردگار و اعتراف به احتياج ذاتى و بطلان حقيقى خود در برابر مولاى حقيقيشان و رعايت آداب حضور و اظهار حقيقت امر است نه جواب نهايى كه بعد از آن جواب ديگرى نباشد ، براى اينكه اولا خداوند سبحان آنان را شهداى بر امت قرار داده ، كما اينكه فرموده : « فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً » « 1 » . و نيز فرموده : « وَوُضِعَ الْكِتابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَداءِ » و براى شاهد بودن انبياء ( ع ) معنايى جز اين تصور نمىشود كه در روز قيامت كه روز جلوه حقيقت است در باره امتهاى خود شهادت به حق دهند ، و اين شهادتى را كه خداوند براى ايشان مقدر فرموده به زودى در آن روز خواهند داد ، و اگر در آيه مورد بحث در جواب پروردگار گفته‌اند : * ( « لا عِلْمَ لَنا » ) * براى خاطر رعايت ادب و ايفاى مراسم عبوديت در قبال مالك حقيقى و پروردگارى است كه در آن روز جز او صاحب اختيار و پادشاهى نيست ، و نيز اشاره است به واقع و حقيقت امر و اينكه علم حقيقى را تنها او مالك بالذات است و ديگران مالك به طفيل اويند ، آن مقدارى را مالكند كه او به آنان افاضه فرموده ، با اين حال منافات ندارد كه بعد از اين اعتراف شهادتهايى كه در باره احوال امت خود دارند بدهند و اين خود يكى از مؤيدات مطلبى است كه ما قبلا در تفسير آيه : « وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ » « 3 » در جلد اول اين كتاب گذرانديم ، و آن اين بود كه اين علم و شهادت از نوع علم متداول و شهادت معمولى در بين ما مردم عادى نيست ، بلكه از نوع علمى است كه مخصوص به خود خداوند است ، و خداوند آن را به طائفه اى از مكرمين و محترمين از بندگان خود اختصاص داده . و ثانيا : خداوند سبحان ، علم را تنها براى طائفه اى از بندگان خود كه در روز قيامت مقرب درگاه اويند اثبات كرده و فرموده : « وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالإِيمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّه إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ » « 4 » ، و نيز فرموده :

--> ( 1 ) پس چگونه خواهد بود حال قوم تو در روزى كه از هر امتى گواهى بياوريم و تو راى هم گواه بر اين قوم بياوريم ؟ سوره نساء آيه 41 . ( 2 ) و كتاب پيش كشيده مىشود و انبياء و گواهان حاضر مىشوند . سوره زمر آيه 70 . ( 3 ) و ما اين چنين شما راى امت وسط قرار داديم تا گواهانى بر مردم باشيد . سوره بقره آيه 144 . ( 4 ) آنان كه علم و ايمانشان دادند به مردم مىگويند : اينكه مىشنيديد خداوند در كتاب محفوظ خود مقدر كرده كه تا روز قيامت در قبر بيارميد اين است آن قيامت . سوره روم آيه 57 .